$currentPage/titel

17de-eeuwse krachttour weer in de schijnwerpers

In het midden van de 17de eeuw werd de Amersfoortseweg aangelegd als verbinding tussen Utrecht en Amersfoort. De kaarsrechte weg werd maar liefst 60 meter breed en stond als snel bekend als 'Wegh der Weegen'. Aan beide zijden van de weg werden drie rijen met bomen geplant en om de paar honderd meter kwamen sorties, oftewel zijwegen. Daartussen werden grote vakken grond uitgegeven. Het was de bedoeling dat de elite hier buitenplaatsen en landgoederen zou aanleggen. Dit kwam niet helemaal van de grond. Toch kunnen we de 17de-eeuwse structuur van de Wegh der Weegen, tegenwoordig bekend als de N237, nog wel herkennen. Er zijn inmiddels diverse initiatieven gestart die de geschiedenis van deze weg vertellen.

De Amersfoortseweg, destijds het grootste infrastructurele project in de provincie, was een initiatief van de stad Amersfoort en de Staten van Utrecht. Voor het ontwerp werd Jacob van Campen (1596-1657) aangetrokken, bekend als architect van het Stadhuis in Amsterdam (nu het paleis op de Dam). Om het project te financieren werden grote percelen grond aan beide zijden van de weg uitgegeven voor de aanleg van buitenplaatsen. Vanaf de 17de eeuw werden buitenplaatsen vooral aangelegd langs de Vecht en vervolgens op de Utrechtse Heuvelrug. Spoedig kwamen ook de iets minder aantrekkelijke plekken in beeld, zoals dit bijna boomloze heidegebied langs de Amersfoortse weg. De percelen die werden uitgegeven waren 100 roeden breed en 50 roeden diep, oftewel 376 x 188 meter. Twee percelen vormden één vak. De Amersfoortseweg was overigens een onverharde weg. Om verstuiving van het zand tegen te gaan werden aan beide kanten houtwallen met eikenhakhout aangelegd. Ook de vakken werden omzoomd met wallen. Dit hielp ook om het wild uit de tuinen van buitenplaatsen te weren.

Huis met uitzicht op de galg

Impressie van de Amersfoortseweg, zoals die er in uitgevoerde toestand uit had moeten zien. Bron: Mikko Kriek, AmsterdamHet eerste huis dat binnen zo'n vak werd gebouwd was Zandbergen. Op het einde van de 17de eeuw stonden er vermoedelijk zeven huizen langs de weg. Die bevonden zich vooral in het midden nabij de herberg 'Huys ter Heyde'. Het liep echter niet storm met de bouw van de buitenplaatsen. Als mogelijke redenen kunnen worden genoemd dat het op de heide koud en winderig was in de winter, en heet en stoffig in de zomer. Ook keek de weg precies uit op de Amersfoortse galg die aan de bevolking moest tonen hoe werd omgegaan met zware criminelen. Na de terechtstelling werden de misdadigers daar opgehangen als voer voor ratten en kraaien. Het uitzicht op de galg en de lijkengeur die werd verspreid nodigde niet uit tot het aanleggen van buitenplaatsen. De belangrijkste reden ligt echter bij de economische recessie aan het einde van de 17de eeuw. Het Rampjaar 1672, en de daaropvolgende bezetting door de Fransen, leidde ertoe dat de bouw van buitenplaatsen stil kwam te liggen.

De Nederlandse Via Appia

Jacob van Campen was bevriend met Everhard Meyster (1617-1679), een aristocraat, dichter en toneelschrijver. Bovendien waren ze buren van elkaar; Van Campen woonde op Randenbroek bij Amersfoort terwijl Meyster verschillende landhuizen ten oosten van deze stad had. In 1655 schrijft Meyster een toneelstuk over het leven en de projecten van Van Campen. Hierin vergelijkt hij de Amersfoortseweg met de Romeinse 'Via Appia'. Deze weg liep van de hoofdstad Rome nabij de westkust tot aan Brindisium (het huidige Brindisi) aan de zuidoostkust, van wat nu Italië is. Deze was net zoals de Amersfoortse weg méér dan een verbindingsweg tussen twee plaatsen. Bij de aanleg ging Jacob van Campen uit van de 'klassieke opvatting' van wegenaanleg. In die opvatting was een weg ook bedoeld om het omringende landschap een nieuw aanzien te geven. De weg moest daarbij recht, breed, vlak, begaanbaar en goed onderhouden zijn waarbij er een fraai uitzicht op het omringende landschap was. Ook vond men het aanplanten van bomen in rijen belangrijk. De bomen zorgden voor schaduwrijke lanen voor voetgangers maar werden ook gebruikt voor het hout. Kappen gebeurde als ze oud waren en vervangen moesten worden; maar dan had je wel hoogwaardig timmerhout dat veel opleverde.

Van zorginstelling tot McDrive

Eeuwenlang veranderde er weinig op en nabij de Amersfoortseweg. Pas in de 20ste eeuw werd de weg aangepast om deze geschikt te maken voor een toename van het autoverkeer. Verder werden sommige sorties verlengd en kregen ze dwarsverbindingen. Van de aanwezige buitenplaatsen zijn er enkele omgevormd tot villaparken of woonwijken. Nieuwe landhuizen en villa's werden daarbij afgewisseld met kleinere woonhuizen. Ook religieuze, militaire en zorginstellingen verrezen langs de weg. En speciaal voor de vele Amerikaanse militairen, die waren gelegerd op de nabijgelegen vliegbasis Soesterberg, kwam in 1987 de eerste McDrive in Nederland.

Buitenplaatsen spotten langs de weg

Klik op de kaart voor een vergroting. Bron: Provincie Utrecht 

Ondanks deze veranderingen kunnen de aanwezige buitenplaatsen langs de Amersfoortseweg, van een afstandje, nog steeds worden bewonderd. Alle buitenplaatsen vanuit Utrecht richting Amersfoort op een rij:

  • Op de kop van de Amersfoortseweg, nog aan de Utrechtseweg, staat Vollenhoven waarvan het witgepleisterde hoofdhuis uit 1800-1810 is.
  • Op nummer 10 ligt buitenplaats Dijnselburg. Het huidige gebouw is van 1883 en opgetrokken in neo-renaissancestijl, te herkennen aan de afwisseling tussen bakstenen en een 'speklaag' van lichte natuursteen.
  • Huis ter Wege bevindt zich op huisnummer 17 aan de linkerkant van de weg en is gebouwd in 1905. Het hoofdhuis is te herkennen aan de bakstenen gevel en een zuilengalerij met daarboven een balkon.
  • (Oud) Zandbergen op nummer 18 is de oudste buitenplaats langs deze weg. Het huis uit 1660 is waarschijnlijk door de Fransen verwoest. Het huidige Zandbergen is van eind 18de eeuw.
  • Tegenover Zandbergen, aan de andere zijde van de weg, ligt het Blookerpark van tuinarchitect H. Copijn. Dit was de 'overplaats' van de buitenplaats. Deze tuin die destijds voornamelijk bestond uit heide werd aan het einde van de 19de eeuw omgevormd tot een park in de Engelse landschapstijl. Het keienhuisje is hier te vinden. Zie ook Van oranjerie tot duiventil.
  • Buitenplaats Nieuw Zandbergen ligt naast het Blookerpark aan de Rembrandtlaan 2. Het huis is gebouwd in 1913 en te herkennen aan de afgeronde hoek en de geel gepleisterde gevel.
  • Beukbergen op nummer 59 valt meteen op door de vier schoorstenen en de twee erkers van natuursteen. Dit huis, dat is gebouwd in 1910, vervangt twee eerdere huizen uit de 17e en 19de eeuw die op die plek stonden.
  • Bij Soesterberg buigt de N237 links af en gaat over in de Amersfoortsestraat. Wanneer we rechtdoor gaan blijven we op de 'Wegh der Weegen'. Dit deel heet nu Rademakerstraat-Banningstraat en het eerstvolgende landhuis aan de rechterkant van de weg is Egghermonde uit 1913 dat op de plaats staat van voormalige buitenplaats Bloemheuvel. Nog eerder, in de 17de eeuw, was hier het huis 'Onder Water'.
  • Aan één van de zijwegen aan de rechterzijde, de Oude Tempellaan 1-5, ligt buitenplaats De Oude Tempel waarvan het met riet bedekte landhuis met de overstekende kap uit 1919 meteen opvalt.

Wordt actief voor de Wegh der Weegen!

De provincie Utrecht wil graag in contact komen bewoners en andere belanghebbenden die zich actief bezig houden of willen houden met  beleefbaarheid van de geschiedenis van de Wegh der Wegen. Hiermee wil de provincie het draagvlak vergroten voor de beleefbaarheid van de Wegh der wegen en ondersteunen bieden bij het oprichten van een initiatiefgroep Wegh der wegen.

Wegh der Weegen in beeld

Hieronder volgt een selectie van recente initiatieven die de weg 'leesbaar' maken:

  • Op de hoek van de Amersfoortseweg en de Panweg is een hekwek van 40 meter lang geplaatst met daarop de tekst 'Wegh der Wegen'. Het initiatief voor dit kunstwerk komt van de provincie, kunstenares Lilian Rosenboom maakte het ontwerp. Het hekwerk staat op de plek waar de weg afbuigt van het oorspronkelijke tracé. Zie de website van de Provincie.
  • Langs één van de sorties van de Amersfoortseweg, de Zandbergenlaan (N283), is een nieuw fietspad aangelegd. Op de plek waar de oude beukenlaan kruist met het nieuwe fietspad realiseerde Parklaan Landschapsarchitecten een bronzen tijdtafel gemaakt in de vorm van een boomstam met jaarringen. Hier kunnen historische gebeurtenissen, die plaatsvonden langs deze weg en in de omgeving, worden afgelezen. Daarnaast is een rijspoor aangebracht om aan te geven dat de beukenlaan een voormalige sortie is.
  • Tenslotte bestaat er het plan om ook de Parklaan te voorzien van zogenaamde 'maatstaven' die de sorties markeren. Een maatstaf is afgeleid van een 'landmeetbaak'; deze palen werden destijds gebruikt bij het uitzetten van de sorties. Op de afbeelding is een maatstaaf met de twee verschillende maataanduidingen te zien, namelijk roeden en meters. De vakken van de Amersfoortseweg zijn destijds uitgezet op 100 roeden; omgerekend is dat 376 meter. De maatstaaf is 1 roede hoog. Op de houten balk zijn de roeden aangegeven, op de metalen strip de meters. Het palletje dat aan de maatstaaf zit is de hoogte van de voorgaande maatstaaf. Daardoor wordt het hoogteverloop van de weg afleesbaar.

  Maatstaf. Bron: Parklaan architecten

 

Websites en literatuur

Op de website Utrechtse canons

Jaap Evert Abrahamse, 'A Roman Road in the Dutch Republic', Journal of the Society of Architectural Historians 70 (2011) 4 (december), pp. 442-465.

Jaap Evert Abrahamse en Roland Blijdenstein, Wegh der Weegen. De ontwikkeling van de Amersfoortseweg 1647-2010, Amsterdam 2010.

Jaap Groot, 'Wegh der weegen' krijgt weer monumentaal karakter. Verkeer in beeld, mei 2008, op de website van Parklaan architecten.

Ontwerp sorties Amersfoortseweg, op de website van Parklaan architecten.





Youtube

Facebook

Twitter