Een kijkje in drie bijzondere interieurs

De buitenplaatsen in deze bijdrage hebben een bijzonder interieur dat wordt getoond aan de hand van panoramafoto's. Zo ondergaat u op Slot Zeist de stijl van zonnekoning Lodewijk XIV wanneer u de Willemszaal betreedt, en herleeft de handel met het verre oosten wanneer u oog in oog staat met het 18de-eeuwse Chinees behang op Oud-Amelisweerd. De Blauwe Zaal op Herteveld is juist van deze tijd met een knipoog naar het verleden.

De Willemszaal op Slot Zeist

Slot Zeist werd in de zeventiende eeuw gebouwd als lustoord van Willem Adriaan, graaf van Nassau-Odijk. Voor het interieur werd de Franse ontwerper Daniël Marot (1661- 1752) aangetrokken. Een van zijn eerste opdrachten was de decoratie van het trappenhuis en de aankleding van de Willemszaal van het slot. Marot bracht zo de stijl van de Franse zonnekoning Lodewijk XIV naar Nederland, ook wel Franse barok genoemd. Kenmerkend voor deze stijl is het gebruik van 'rijke' materialen zoals goud en spiegels. Ook het acanthusblad is een veel gebruikt motief. Deze is afgeleid van de bladvorm van de acanthus, een doornachtige mediterrane plant met sierlijk krullende bladeren.

In 1830 werd Slot Zeist gekocht door Jonkheer Jan Elias Huydecoper van Maarsseveen. Hij bracht veranderingen aan in de Empirestijl, een keizerlijke stijl uit de tijd van Lodewijk Napoleon. Met een restauratie in de periode 1960-'69 echter, wilde men weer terug naar de oorspronkelijke Franse stijl. Alle niet-originele onderdelen werden daarom uit het gebouw verwijderd. Zo ook in de Willemszaal die was ingericht ter nagedachtenis aan Koning-Stadhouder Willem III. Boven de schouw is zijn vergulde houten buste nog te zien. Aan weerszijden van de schouw zien we Corinthische pilasters met aan de bovenzijde een versiering van acanthusbladeren. Daarnaast en op de wanden aan de overzijde zijn in totaal vier grisailles te zien, schilderingen in grijs- of bruintinten. Deze zijn dus niet uit de tijd van Marot, die waren immers verloren gegaan met de veranderdrift van de jonkheer Huydecoper. Nu kijken we naar de exemplaren die uit een huis aan de Singel460 in Amsterdam afkomstig zijn. Ze zijn gemaakt door Gerard de Lairesse. Hier worden vier kardinale deugden afgebeeld: voorzichtigheid, rechtvaardigheid, sterkte en matigheid.

Het plafond van de zaal heeft ook een aantal veranderingen ondergaan. Nadat jonkheer Huydecoper de grisailles had laten verwijderen, besloot de familie Labouchere-Vroomberg rond 1875 ook de plafondschildering uit de tijd van Marot te verwijderen. Tijdens de restauratie in de jaren '60 van de 20ste eeuw is een kopie van het oorspronkelijke plafond gemaakt. Sinds die tijd is: 'De Triomph van Vrede over Oorlog' weer zichtbaar.

De Willemszaal is op dit moment, net zoals de andere ruimten in het slot, te huur als vergader- of evenementenlocatie.

Vogeltjeskamer en Chinese salon op Oud-Amelisweerd

Aan de weg naar Bunnik ligt de fraaie buitenplaats Oud-Amelisweerd. Het landhuis uit 1770 was het zomerverblijf van Baron Gerard Godard Taets van Amerongen. In 1808 werd het verkocht aan Lodewijk Napoleon, op dat moment de koning van Nederland, die er slechts acht dagen verbleef. Omdat  ook de volgende eigenaren het huis nooit intensief hebben gebruikt, is Oud-Amelisweerd voor een groot deel in zijn oorspronkelijke staat bewaard gebleven. Dat is bijvoorbeeld te zien aan de kamers met Chinees behang uit de 18de eeuw, waarvan de kleuren na 250 jaar nog steeds helder zijn.

In de 18de eeuw dreven Europese landen handel met het verre oosten, zo ook Nederland. Men haalde er naast thee en specerijen ook luxegoederen vandaan. Daaronder was een enkele keer ook sprake van behang uit China. De baron had relaties met de VOC; zowel zijn schoonvader als zijn zoon waren bewindhebbers van de VOC. Bewindhebbers hadden het recht om hun naam aan een nieuw schip te verbinden en zo maakte 'De Amelisweert' reizen naar Batavia. Hoewel het in 1764 is vergaan, bestaat de kans dat het Chinese behang van Oud-Amelisweerd met behulp van dit schip is aangevoerd.

Behang Vogeltjeskamer Oud Amelisweerd. Bron: Landschap Erfgoed UtrechtChinees behang bestaat uit dunne papieren die aan elkaar werden gelijmd en die zijn gemaakt van verschillende planten, zoals bamboe, moerbeiboom of katoen. De voorstelling werd gemaakt door figuren met houten stempels gedoopt in inkt op het papier te drukken of door ze met Oost-Indische inkt na te tekenen van sjablonen. Na het beschilderen werden de vellen op een aantal lagen papier geplakt zodat het behang minder kwetsbaar was. Op Oud-Amelisweerd zijn twee kamers met 18de-eeuws Chinees behang aanwezig: de Vogeltjeskamer en de Chinese salon. In de Vogeltjeskamer, waarschijnlijk vroeger een muziek- of tuinkamer, zijn op alle wanden vogels en bloemen te zien. Onder andere groene fazanten, de paradijsvliegenvanger, pioenrozen en stermagnolia's zijn hier afgebeeld. In de Chinese salon wordt op de oost- en noordwand het verhaal van de jacht verteld, gebaseerd op de jachtpartij die elk jaar in de herfst werd georganiseerd onder het bewind van Keizer Ch'ien Lung (1736-1796). Dit tafereel lijkt door te gaan op de westwand waar op de achtergrond dezelfde bergen zijn te zien. Het onderwerp hier is echter het Drakenbootfestival, ter nagedachtenis aan een dichter die zichzelf verdronk in de rivier Mi-lo als protest tegen het corrupte bewind. Waar de afgebeelde figuren in de boten en op de paden zomerse kleding, dragen, zijn de jagers in het jachttafereel op de andere wanden gehuld in dikke mantels met bontkragen en mutsen.

Op dit moment wordt Oud-Amelisweerd gerestaureerd. In 2013 gaat het weer open voor het publiek en wordt de collectie van kunstenaar Armando er ondergebracht.

De Blauwe Zaal op Herteveld

Buitenplaats Herteveld is uit 1630 en omvat naast het hoofdhuis een koetshuis, oranjerie en tuinmanswoning. Het buiten, inclusief het achterliggende park, is in de jaren '50 verdeeld geraakt over verschillende eigenaren. Het hoofdhuis, dat in 1975 door de huidige eigenaar samen met een ander gezin is aangekocht, had toen jarenlang gefungeerd als zeilmakerij Lammerts van Bueren. Eigenaar Steven de Clercq: "Op de vloer van de Blauwe Zaal lag een soort spaanplaat. Toen we dat eraf haalden kwam er een houten vloer uit de bouwperiode tevoorschijn met daarop tekeningen van diverse modellen zeilen. De zeilmaker knipte de stukken zeil hier op maat en zette ze vervolgens aan elkaar, wat de duizenden achtergebleven nietjes in de planken verklaart." Na behandeling oogt de vloer weer prachtig waarmee een stukje van het oorspronkelijke interieur is hersteld.

Restanten van een donker behang

Toen De Clercq zijn intrek nam in het huis, stond een opknapbeurt van de Blauwe Zaal niet als eerste op het programma. Pas met een restauratie jaren later kwam hij er aan toe om te kijken wat er achter dat beige jute behang uit de zeventiger jaren zat. "Je hoopt natuurlijk iets moois aan te treffen. In een andere ruimte hadden we stukjes blauwgroen behang teruggevonden uit 1760 met daarop muziekinstrumenten. Hier werden we echter onaangenaam verrast door een donker en somber behang dat aan flarden was. De voorloper van de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed constateerde dat dit behang van het einde van de 19de eeuw dateerde en dat het redelijk bijzonder was, maar niet zo speciaal dat er een restauratiesubsidie loskwam. Besloten werd toen om op alle wanden een muurschildering te laten aanbrengen waarbij het 19de-eeuwse behang in tact werd gelaten."

Een knipoog naar het verleden

De Clercq: "De stukjes behang met de muziekinstrumenten vormden onze eerste inspiratiebron. Ze werden opgespannen op rechthoekige panelen en keerden later als 'schilderij' terug in de Blauwe Zaal. Voor de muurschildering zochten we naar een moderne invulling met een knipoog naar het verleden. Met decorschilder Benno de Vries zijn we toen bijna twee jaar bezig geweest om een ontwerp te maken. De doeken schilderde hij in zijn kleine werkplaats in Amsterdam. Daarna werden ze op rachelwerk gespannen, een geraamte van latjes. Tijdens het ophangen daarna was het wel een beetje passen en meten, maar het resultaat was helemaal naar onze zin". Tegen een achtergrond in een kleur blauw, die zich het beste laat beschrijven als azuur, worden klassieke 18de-eeuwse motieven afgewisseld met meer persoonlijke onderwerpen. "Die verzameling schelpen bijvoorbeeld, stammen uit de tijd dat ik directeur was bij het Universiteitmuseum in Utrecht. Het ei van schilder en beeldhouwer Constantin Brâncuși (1876-1957) en het maantje zoals René Magritte (1898-1967) dit zou schilderen, verwijzen naar mijn vrouw Barbara, die beeldhouwer is. De meeste beelden die op de panoramafoto zijn te zien, zijn van haar hand. De golden retriever naast de deur naar de keuken, is onze hond Sientje, inmiddels gestorven". Ook is er een link naar de buitenplaats, zoals de vogels die je op Herteveld ook in het echt aantreft: de reiger, specht, uil en zelfs de ijsvogel. De papegaaien, een knipoog naar de ménagerieën uit de hoogtijdagen van de buitenplaatsen, komen juist weer uit een boek van de eerste echte natuurhistoricus, de Italiaanse Ulisse Aldrovandi (1522-1605).

"We hebben bewust niet gekozen voor reconstructie", aldus De Clercq. "We weten niet hoe deze zaal er precies uit zag toen het huis werd gebouwd. Iedere generatie voegt weer iets toe aan een pand, het moet geen dooie boel worden. En het 19de-eeuwse behang zit dus nog steeds achter de huidige schilderingen; een toekomstige eigenaar kan het zo weer tevoorschijn halen".

Het lijkt toevallig maar er is ook nog een relatie met de twee andere interieurs in dit artikel. De Clercq laat een foto zien uit 1950 van een andere kamer op Herteveld, waarop witjes (een schildering in wit of grijs die erg op stucwerk lijkt) zijn te zien die nu hangen in de Spiegelzaal in Slot Zeist. En voor de takjes die op wanden in de Blauwe Zaal zijn geschilderd is gekeken naar de Chinese behangsels op Oud-Amelisweerd.

Websites en literatuur 

Oud-Amelisweerd op de website van het Centraal Museum

Slot Zeist op de website Collectie Utrecht

Website Kastelen in Utrecht

Joosje van Dam, 'Drakeboot en mandarijneend. Chinese behangsels'. In: Baronnen en kunstenaars. De geschiedenis van het landhuis Oud-Amelisweerd vanaf de middeleeuwen tot heden, Utrecht 1993, pp. 127-155.

Catharina L. van Groningen, Slot Zeist. Een vorstelijk stuk Goet, Driebergen-Rijsenburg 2009.

Herteveld op website Vensters op de Vecht

 

 

 

 



Youtube

Facebook

Twitter