$currentPage/titel

De Baarnse vleugel op Soestdijk

Tot in de tijd van koningin Emma (1858-1934) was Soestdijk een echte buitenplaats. Een lid van het Koninklijk Huis beschikte namelijk traditioneel over een winterpaleis in Den Haag en een zomerpaleis buiten. Koningin Wilhelmina (1876-1934) kwam er minder vaak, paleis Het Loo in Apeldoorn was namelijk haar vaste zomerverblijf. Juliana was de eerste vorstin die ervoor koos om dit paleis permanent te bewonen. Soestdijk werd daarmee een koninklijke residentie waar Juliana en Bernhard hun werkkamers hadden en gasten ontvingen. Ook ten aanzien van de inrichting van het privé-gedeelte van het paleis hield het vorstenpaar er vooruitstrevende ideeën op na: op de plaats van het vroegere appartement van Anna Paulowna, in de Baarnse vleugel, lieten ze een moderne en sobere woonruimte creëren.

De Baarnse vleugel met het terras en de twee vensters van de werkkamers van Juliana en Bernhard. Bron: Landschap Erfgoed UtrechtToen Juliana en Bernhard er na hun huwelijk in 1937 hun intrek hadden genomen, was er van comfort op Soestdijk geen sprake: de kamers waren te groot of te klein, een keuken ontbrak en het aanwezige sanitair was niet geschikt voor permanente bewoning. Voor de verbouwing van dit deel van het paleis werden de architecten J. de Bie Leuvelink Tjeenk en A.J. van der Steur aangetrokken. Om tegemoet te komen aan de wensen van het vorstenpaar, sloopten ze een deel van de vleugel. In feite bleven alleen de buitenmuren overeind die vervolgens 80 nieuwe vertrekken herbergden. Er kwamen zogenaamde 'flats' voor gasten met eigen zit-, slaap- en badkamers, ruimten voor het personeel en kinderkamers. De privé-vertrekken bestonden onder meer uit een eetkamer, bibliotheek, huiskamer en afzonderlijke werk-/zitkamers voor Bernhard en Juliana.

Koninging Juliana in werkkamer. Bron: www.gahetna.nl, A. Tijdeman
Eetkamer. Bron: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

De ruimten werden ingericht in een moderne stijl waarbij gebruik werd gemaakt van materialen als staal, brons en hout. In Juliana's werkkamer stonden bijvoorbeeld buismeubeltjes van meubelontwerper W.H. Gispen (1890-1981). Staal werd ook gebruikt voor de raam- en deurkozijnen. De entree kreeg een nieuwe toegangsdeur van brons. Andere ruimten hebben een Scandinavisch tintje, te herkennen aan het gebruik van ´blonde´ houtsoorten en een lichte stoffering. We zien dit bijvoorbeeld terug in de eetkamer waar de eettafel van beukenhout en stoelen van beige leer zijn. Het hemelsblauwe vloerkleed en de goudkleurige zijden wandbespanning maken het beeld compleet.

Licht, lucht en lichaamsbeweging

Het toelaten van licht en lucht in een woning waren belangrijke principes in de modernistische architectuur vanaf de jaren '20 van de 20ste eeuw. Architecten gingen er vanuit dat dit bij zou dragen aan een betere gezondheid van de bevolking. In de Baarnse vleugel word dit idee onder meer toegepast in de Blauwe Gang die naar de woonvertrekken leidde. Hier kon licht toetreden via het gewelfde glazen plafond, opgebouwd uit kleine ruitjes. Ook het fraaie uitzicht op de tuin vanuit de werkkamers van Juliana en Bernhard paste in dit gedachtegoed. De stenen gevel is hier vervangen door glazen wanden, die elektrisch in de vloer kunnen worden ingelaten. Bovendien kon het vorstenpaar direct vanuit de werkkamers op het aangrenzende terras komen.

Entree. Bron: Landschap Erfgoed Utrecht Blauwe gang. Bron: Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed

Een ander modern uitgangspunt was het belang van lichaamsbeweging. Op Soestdijk resulteerde dit in de aanleg van een zwembad, een tennisbaan en de bouw van een sportpaviljoen in de tuin van het paleis. In het paviljoen bevonden zich kleedhokjes en douches, maar ook een ruime zitkamer waar gasten op informele wijze konden worden ontvangen.In de Baarnse vleugel zelf werd een hypermoderne turnzaal aangelegd, waarbij het zonlicht via vensters aan drie zijden naar binnen kon schijnen. Tot de moderne gemakken behoorden verder een eigen telefooncentrale en een personenlift, die tot dan toe met name in hotels en kantoren werd aangebracht. Een noviteit was een eigen filmzaal met projectieruimte, waar Juliana en Bernhard met hun gasten de eerste geluidsfilms konden zien.

Prins Bernhard in zijn werkkamer. Bron: www.gahetna.nl, Willem van den PollDe Baarnse vleugel vormt zo eigenlijk een comfortabel en eigentijds woonhuis in een paleis. De vleugel verschilt met de rijk gedecoreerde en monumentaal ingerichte overige ruimten in het gebouw die een representatieve functie hebben, zoals bijvoorbeeld de stuczaal uit het begin van de 19de eeuw. Modern betekende overigens niet dat de ruimten kaal waren of niet gezellig waren ingericht. Bernhard verzamelde bijvoorbeeld olifantjes die hij in zijn werkkamer uitstalde, en verder hingen er schilderijen en lagen er Perzische tapijten. Deze sobere en huiselijke omgeving, paste goed bij het beeld dat Juliana wilde uitstralen; dat van een vorstin die zo 'gewoon' mogelijk wilde zijn, die maatschappelijk betrokken was en dicht bij het volk stond.

Op dit moment wordt gezocht naar een nieuwe bestemming van Soestdijk, tot die tijd is het paleis opengesteld voor het publiek.

Andere vorstenverblijven in Utrecht

In de provincie Utrecht zijn nog meer kastelen, buitenplaatsen en paleizen te vinden die ooit het verblijf van (gevluchte) koningen en keizers waren.

  • Begin 17de eeuw volgde de protestantse Frederik de Vijfde, kleinzoon van Willem van Oranje, zijn vader Frederik de Vierde op als keurvorst van de Palts, een vorstendom in Duitsland. Nadat hij in het huwelijk was getreden met de Engelse koningsdochter Elizabeth Stuart, werden zij tot Koning en Koningin van Bohemen gekozen. Dit was  tegen de zin in van de katholieke Duitse keizer, waardoor het paar moest vluchten. In Nederland vonden zij asiel en lieten er hun zomerpaleis bouwen in Rhenen. Van dit paleis, dat in 1812 werd afgebroken, is nu een virtuele reconstructie gemaakt.
  • Twee eeuwen terug betrok Lodewijk Napoleon, broer van keizer Napoleon en koning van Holland tussen 1806 en 1810, een paleis aan de Drift. Nu is in dit pand, dat zich bevindt in hartje Utrecht, de binnenstadsbibliotheek van de Universiteit Utrecht gevestigd. Van het oorspronkelijke interieur is niets meer over, maar in de langgerekte ruimte waar de bezoeker terecht komt nadat hij door de moderne entree is binnengekomen, is de 'Grande Galerie' nog goed herkenbaar. In de tijd van Lodewijk Napoleon was dit de balzaal. Architectuurcentrum Aorta verzorgt rondleidingen in het gebouw.
  • De laatste bewoner van Huis Doorn was de gevluchte Duitse keizer Wilhelm II. De dreigende nederlaag van Duitsland ten tijde van de Eerste Wereldoorlog, werd gezien als het persoonlijke falen van de keizer. Tot aan zijn dood in 1941 bewoonde Wilhelm II dit huis. Hij liet enkele verbouwingen uitvoeren en een nieuw poortgebouw neerzetten. Huis Doorn is nu een kasteelmuseum.
  • Nabij Lage Vuursche in de gemeente Baarn ligt kasteel Drakenstein waar prinses Beatrix heeft gewoond tot de troonsafstand van haar moeder. Nadat koningin Beatrix haar intrek nam in paleis Huis ten Bosch in Den Haag fungeert Drakenstein nog steeds als buitenverblijf voor de Koninklijke familie. Drakenstein is niet publiek toegankelijk.

Websites en literatuur

Paleis Soestdijk op website Collectie Utrecht

Paleis Lodewijk Napoleon op website Collectie Utrecht en het Utrechts archief

Keizer Wilhelm II op de website van Huis Doorn

'20ste eeuw, een nieuwe woning in het paleis', in: BBA Utrecht en Stichting PHB, Cultuurhistorisch onderzoek Paleis Soestdijk, Utrecht2006 op website Waardestelling.nl

Mieke Jansen, Koen Kleijn, Coert Krabbe [et al.], Paleis Soestdijk. Drie eeuwen van Oranje, Amsterdam 2009.

'Frederik de Vijfde van de Palts. Kleinzoon van Willem van Oranje', in: Historische Vereniging Oudheidkamer Rhenen, Oranje bezoekt Rhenen, Rhenen 2012, pp. 4-7.



Youtube

Facebook

Twitter