$currentPage/titel

Twee 17de-eeuwse botanische verzamelaarsters aan de Vecht

Twee opmerkelijke 17de-eeuwse vrouwen op buitenplaatsen aan de Vecht waren Magdalena Poulle op Gunterstein en Agnes Block op Vijverhof. Ze kenden elkaar niet alleen, maar deelden ook een passie, namelijk het verzamelen van bijzondere en exotische planten. Beiden drukten een grote stempel op de tuinaanleg van hun buitenplaatsen en onderhielden een netwerk van verzamelaars en plantkundigen, tot in het buitenland toe.

Magdalena Poulle (1632-'99) is na de dood van haar tweede man, koopman Adriaen Daem, op zoek naar een nieuwe invulling van haar leven. Ze koopt daartoe in 1680 de ruïne Gunterstein in Breukelen en laat het huis herbouwen. Vanaf dat moment noemt mocht zij zich Vrouwe van Gunterstein en Tienhoven noemen. Ze steekt veel tijd en energie in de tuin waarvoor ze uitheemse planten verzamelt waarmee ze een collectie met een internationale reputatie opbouwt. De oranjerie die ze in de tuin laat bouwen wordt aan de buitenzijde op de uiteinden uitgerust met twee broeikassen. Hoe kassen bij de oranjerie bij Gunterstein precies werden verwarmd is niet met zekerheid te zeggen. Wel weten we dat vuurplaatsen, die de kas moesten verwarmen, zich buiten de kas bevonden. De warme lucht kon dan door bakstenen buizen via een opening in de wand direct in de kas worden gebracht.

Een vroege vorm van vloerverwarming

Oranjerie Gunterstein. Bron: Rijksmusuem

Aangezien de kassen van Gunterstein op een verhoging stonden, is het aannemelijk dat de warmte hier via buizen onder de vloer van de kassen werd verspreid: een vroege vorm van vloerverwarming. Hiermee is Magdalena Poulle één van de eerste particuliere verzamelaars die beschikt over een moderne kas waarmee planten de koude Hollandse winters overleven. Er wordt wel gezegd dat de kassen van Gunterstein model hebben gestaan voor de tropische kas van de 'Chelsea Physic Garden' in Londen, nu een beroemde botanische tuin. Niet Engeland, maar Nederland liep in de die tijd voorop voor wat betreft tuintrends. Na het overlijden van Magdalena Poulle in 1699 blijven huis en tuin in de familie, maar een groot deel van de plantencollectie wordt verkocht door haar broer Benjamin Poulle.  

Magdalena Poulle, detail schilderij David van der Plas. Bron: http://ilibrariana.wordpress.comMagdalena Poulle verkeerde in kringen van andere grote plantenverzamelaars en tuinarchitecten. Haar familierelaties en uitgebreide netwerk waaronder politici, handelaren en contacten uit de kring van Stadhouder Willem van Oranje, hebben daar ongetwijfeld bij geholpen. Via koopman Joan Huydecoper Sr (1625-1704), die in 1682 een bezoek bracht aan Gunterstein, kwam zij waarschijnlijk in contact met Agneta of Agnes Block (1629-1704) die al tien jaar eerder was begonnen met het verzamelen van planten. Ze woonde dichtbij op buitenplaats Vijverhof in Nieuwersluis.

Tropisch fruit

Agnes Block, detail schilderij Jan Weenix (1694). Bron: Wikipedia.Haar buitenplaats, een boerenhofstede gebouwd omstreeks het midden van de 17de eeuw, koopt ze in 1670 na het overlijden van haar man. Ze stort zich op het verzamelen van bijzondere planten en wordt beroemd met het kweken van tropisch fruit. Het lukt haar als eerste botanicus in Nederland om een vruchtdragende Surinaamse ananas tot bloei te brengen. Het verzamelen van tropische fruitsoorten was populair onder rijken in de 17de eeuw. Het kweken van ananassen werd tot ver in de 18de eeuw gezien als een symbool van gastvrijheid onder de gegoede burgerij.

Aquarel van een 'Hanekam' door Alida Withoos. Bron: Wikipedia Om zaden en stekjes te bemachtigen maakt Agnes Block gebruikt van haar uitgebreide netwerk. De neef van haar tweede man Sybrand de Flines, Philip, deelt haar hobby en verzamelt zelf ook planten op zijn buitenplaats Sparenhout in Haarlem. Ook onderhoudt ze betrekkingen met een kweker bij de Hortus Botanicus van de Universiteit Leiden en wisselt ze kennis en ervaring uit met hoogleraren in Bologna en Parijs. Het schijnt dat de collectie van Agnes Block wel uit vier- tot vijfhonderd soorten bestond! Ze liet haar verzameling nauwkeurig documenteren door verschillende kunstenaars, Alida Withoos was één van die kunstenaars. In totaal zijn er honderden aquarellen gemaakt van haar bomen, bloemen en vogels. Aangezien de aquarellencollectie in de eeuwen daarna verspreid en deels zoek is geraakt, is niet met zekerheid te zeggen welke van de gevonden aquarellen op Vijverhof zijn gemaakt.

In 1813 ging Vijverhof tegen de vlakte. In 1866 is op deze plek een nieuw landhuis gebouwd. Of er ooit nog ananassen groeien op Vijverhof is nog onzeker: het huis en bijgebouwen staan op dit moment leeg en naar een nieuwe bestemming wordt gezocht.

Verder lezen over beroemde vrouwen?

Ander beroemde vrouwen op buitenplaatsen in de provincie Utrecht zijn Belle van Zuylen (1740-1805) en Margaretha Turnor (1613-1700). Belle van Zuylen woonde tot haar 31ste op Slot Zuylen en werd bekend als schrijfster van romans, brieven en toneelstukken waarin ze haar mening over het adellijke milieu waarin ze verkeerde, niet onder stoelen of banken stak. Een aantal brieven is te lezen op de website van het Utrechts Archief. De herbouw van kasteel Amerongen op de fundamenten van het oude kasteel, stond grotendeels onder leiding van Margaretha Turnor, echtenote van Adriaan van Reede, Heer van Amerongen. De Fransen staken dit kasteel in 1673 in brand. Omdat haar man als ambassadeur voornamelijk in het buitenland verblijft, heeft Margaretha de leiding over de herbouw. Het echtpaar Van Reede onderhoudt een intensieve briefwisseling, waarin Margaretha haar man verslag doet van de vorderingen. Fragmenten zijn te lezen op de website van Kasteel Amerongen.  

Websites en literatuur

Agnes Block op website historici.nl

Website Kastelen in Utrecht

Marisca Sikkens-De Zwaan, 'Magdalena Poulle (1632-99): A Dutch Lady in a circle of Botanical Collectors', Garden History 30 (2002) 2, pp. 206-220.

Inge Dekker en Henriëtte Emaar, Vechtse paradijzen. Tuinen bij buitenplaatsen in de Vechtstreek, Houten 2012.

 

 

 



Youtube

Facebook

Twitter