$currentPage/titel

Van herbouw tot virtuele animatie

Ooit waren er zo'n 3.000 kastelen in Nederland, nu staan er nog tussen de drie- en vierhonderd overeind. Al in de middeleeuwen zijn kastelen afgebroken of verloren gegaan, en in volgende eeuwen werden vele verbouwd tot buitenplaats. Het oorspronkelijk versterkte huis werd daarbij aan het oog onttrokken. Ook koos een eigenaar er soms voor om een nieuw buitenhuis te bouwen op een nabijgelegen locatie. Het oude kasteel werd aan zijn lot overgelaten en verviel zo tot een ruïne. Het instandhouden van kastelen dateert pas vanuit de 19de eeuw. Van nog recenter datum is de aandacht voor kasteelplaatsen; de plek waar ooit een kasteel heeft gestaan en waar nu alleen nog sporen zichtbaar zijn zoals muurfragmenten, bijgebouwen of soms alleen maar een gracht. Er zijn verschillende manieren om de kastelen weer 'tot leven' te brengen.

"Bescherming van een kasteelplaats gebeurde voor het eerst bij de aanleg van de Utrechtse vinexwijk Leidsche Rijn", aldus Fred Vogelzang van de Nederlandse Kastelen Stichting die 113 kasteelplaatsen in de provincie Utrecht in kaart bracht. "Alvorens met de bouwplannen aan de slag te gaan, zijn eerst de cultuurhistorische waarden bepaald, zowel boven als onder de grond". Daartoe zijn archeologische opgravingen gedaan waarbij niet alleen de Romeinse Limesweg werd aangetroffen, maar ook een grachtenstelsel rond het voormalige 13de-eeuwse kasteel Nijevelt ten westen van De Meern. De overgebleven twee eilandjes met muurresten zijn vervolgens opgenomen als onderdeel van het De Milan Viscontipark in de nieuw te bouwen wijk Veldhuizen. Het Utrechtse stadsbestuur adviseert nu om dit park de status van Rijksmonument te geven, want een officiële monumentenstatus is uiteindelijk de beste bescherming voor kasteelplaatsen. "Maar de bescherming begint met het vertellen dat er kasteelplaatsen zijn", zegt Vogelzang. "Dit zorgt voor bewustzijn, niet alleen bij beleidsmakers maar ook bij het grote publiek".

Kasteelplaatsen op de kaart

De volgende stap is om de geïnventariseerde kasteelplaatsen aan te geven op de cultuurhistorische waardenkaart van de provincie. Veel kasteelplaatsen zijn nu in gebruik als agrarisch gebied, bij andere zijn er complete stadswijken overheen gebouwd. Door een oude kadastrale kaart te projecteren over een luchtfoto, kunnen elementen van het voormalige kasteelterrein beter worden herkend. "Bij voorgenomen bouwactiviteiten kan zo worden bepaald hoe deze het beste binnen waardevolle oude structuren passen. Bij een kasteelplaats gaat het niet alleen om de plek waar het kasteel heeft gestaan, maar ook om de omringende tuin, grachten en het park", volgens Vogelzang. "Nieuwe bebouwing kan dan het beste komen op de plek waar ooit het kasteel en de bijgebouwen stonden, waarbij de afmetingen zoveel mogelijk overeenkomen met die van de oorspronkelijke bebouwing".

Huis de Wiers Vreeswijk. Bron: Architectenwerk.nl

Twee voorbeelden

De in 1947 gesloopte 17de-eeuwse buitenplaats De Wiers bij Vreeswijk is daar een mooi voorbeeld van. Het nog aanwezige souterrain is gerestaureerd en ingericht als restaurant, daarboven bevinden zich in de nieuwbouw kantoren en een woning. Zo is de oorspronkelijke hoofdvorm van het landhuis teruggebouwd in een eigentijdse variant.

In een enkel geval wordt ook De Oranjerie bij Beerschoten. Bron: Martin Klumpergekozen voor herbouw in de oorspronkelijke stijl. Een voorbeeld daarvan is de oranjerie van Beerschoten uit ongeveer 1850 waarvan alleen nog restanten onder de grond aanwezig waren. Na opgraving en het verrichten van verschillende metingen, op basis van oude foto's en door te vergelijken met andere oranjerieën, was het mogelijk om te achterhalen hoe deze er oorspronkelijk uitzag. In 2011 is de nieuwe oranjerie opgeleverd.  

Een indruk van het oorspronkelijke kasteel

Ook wanneer niet wordt gekozen voor herbouw kan een kasteelplaats tot leven worden gebracht. Een skelet van staal of een glazen gebouw geeft een indruk hoe het oorspronkelijke kasteel eruit heeft gezien. Het weergeven van contouren is ook een mogelijkheid. Wanneer de funderingen van het oude kasteel nog aanwezig zijn kunnen deze worden uitgegraven of opgemetseld. En anders kan met heggen en water de vorm van het kasteel worden gevisualiseerd. Ten slotte is er nog de virtuele reconstructie van het kasteel, bekijk hier als voorbeeld de reconstructieanimatie van kasteel Nijevelt.

Kasteel Nijevelt en omgeving, Google Earth, 2010. Eroverheen geprojecteerd de kadastrale minuit uit ca. 1825 Bron: NKSVogelzang besluit: "Bij bouwprojecten wordt nog lang niet altijd gekeken naar de historische waarden van een gebied. Economische motieven vormen de boventoon. Daarom is het van belang om de huidige generatie te overtuigen van het belang van kasteelplaatsen, zo kunnen ze de waarde ervan overbrengen op een volgende generatie. Erfgoed zonder mensen bestaat namelijk niet!"

Websites en literatuur

Huis de Wiers op website Architectuur.nl

Dennis Elbersen en Jitse de Hoogh, Oranjerie van Beerschoten, Zeist 2004 (Afstudeerscriptie).

B. Olde Meierink en F. Vogelzang, Een toekomst voor verdwenen verleden. Kasteelplaatsen in de Provincie Utrecht, Wijk bij Duurstede 2010.

F. Vogelzang, 'De invloed van het onzichtbare. Verdwenen buitenplaatsen in Utrecht, Oud Utrecht (2012) februari, pp. 18-22.

Cultuurhistorische waarden(kaart)

In de loop der jaren heeft de omgeving waar we wonen, werken en verblijven een eigen karakter gekregen. Denk bijvoorbeeld aan een historisch kerkgebouw, een open akkergebied of een eeuwenoude bomenlaan. Het herkenbaar houden van deze elementen is belangrijk voor de manier waarop we een dorp, stad of landschap ervaren. Ook helpen ze om onze gemeenschappelijke geschiedenis en identiteit zichtbaar te maken. De elementen in dorp, stad of landschap die we het meest waardevol of belangrijk vinden, noemen we de cultuurhistorische waarden. Om te kunnen zien welke waardevolle elementen waar aanwezig zijn, worden per stad of provincie overzichtskaarten samengesteld. Hierop kunnen dus officiële Rijks- of gemeentelijke monumenten staan aangeven, maar ook stedenbouwkundige structuren, landschappen, groenstructuren, wegen, rivieren en archeologische opgravingen. En binnenkort dus ook plaatsen waar kastelen hebben gestaan.



Youtube

Facebook

Twitter